Transvisie erg blij met rapport Human Rights Watch

dinsdag 15 november 2011
door C. Limburg

Patiëntenorganisatie Stichting Transvisie (POST) en centrum voor genderdiversiteit, is erg blij met het rapport Controlling Bodies, Denying Identities: Human Rights Violations against Trans People in The Netherlands over de positie van transgenders in Nederland.

Het rapport werd vorige maand door voormalig politicus Boris Dittrich, nu werkzaam voor Human Rights Watch (HRW), gepresenteerd aan staatssecretaris Fred Teeven van Veiligheid en Justitie. Leden van Transvisie waren hier ook bij. Het rapport was hoognodig, zo stellen Simon Huges en Thomas Wormgoor. Zowel Huges als Wormgoor zijn actief bij Transvisie, Huges als voorzitter van de patiëntenorganisatie en gendertherapeut en Wormgoor als coördinator. Wormgoor is tevens bestuurslid van het Transgender Netwerk Nederland (TNN). Wormgoor en Huges hebben beiden een belangrijke rol gespeeld in het tot stand komen van het rapport.

Volgens Huges weten velen niet hoe het met de positie van transgenders in Nederland voorstaat. Huges: “De algemene opinie die wij vaak tegenkomen is; oh het gaat toch goed met transgenders in Nederland. Was dat maar waar. Dit rapport laat op schrift zien wat wij in de praktijk al jaren tegenkomen: dat transgenders op elementaire onderdelen binnen hun bestaan vastlopen en heel lang in een wachtpositie worden geplaatst, dat is zeer kwalijk, vooral binnen deze groep waarin verandering heel erg belangrijk is voor hun gevoel van identiteit. Daarnaast maakt het hen ook kwetsbaarder, en lopen zij meer kans om slachtoffer van discriminatie te worden. Zo staat in het rapport: “HRW doet een beroep op Nederland om art. 1:28 BW te wijzigen zodat de rechten van transgender personen op hun ‘persoonlijke autonomie en fysieke identiteit wordt gerespecteerd.”[1] In Nederland leven naar schatting tussen de 30.000 en 100.000 transgenders. Hiervan meldt een deel geen of een gedeeltelijke geslachtsaanpassende behandeling nodig te hebben. Zij komen nu niet in aanmerking voor het wijzigen van het geslacht overeenkomstig hun genderidentiteit.

Al snel wordt bij het lezen van het rapport duidelijk dat Nederland, ooit behorend tot de koplopers op het gebied van transseksualiteit, al lang geen leidende rol meer heeft. Met ‘ooit’ bedoelen we pakweg een jaar of vijfentwintig geleden. Het rapport geeft weer dat de wetgeving, die destijds een progressieve ontwikkeling weergaf, momenteel juist volledig uit de pas loopt met huidige goede buitenlandse voorbeelden en interpretatie van de Nederlandse verplichting krachtens internationale mensenrechtenwetgeving.[2] Huges en Wormgoor bevestigen de sterkste conclusie van het rapport: “Door hormoontherapie en chirurgische ingrepen die leiden tot onvruchtbaarheid wettelijk verplicht te stellen voor de erkenning van de genderidentiteit van transgender personen, worden de individuele omstandigheden van transgender personen ontkend, en worden sommige transgender personen voor de onmogelijke keuze gesteld tussen het ondergaan van operaties om op die manier toegang te krijgen tot de juiste identiteitsbewijzen, of geen operaties te ondergaan en te leven met onjuiste identiteitsbewijzen.”[3] Dit onderdeel is volgens beiden onacceptabel en moet zo snel mogelijk gewijzigd worden. Huges: “Transseksuelen zitten al in het nauw met hun lichaam, als behandeling nodig wordt geacht en dit staat in de wet, dan zijn veel mensen geneigd dat aan te nemen, maar vele anderen ook weer niet, zij stellen hier vragen bij en begrijpen niet waarom zij hun vruchtbaarheid moeten opgeven.”

In het HRW rapport wordt gesteld dat geen enkele vorm van medisch ingrijpen als vereiste mag gelden voor wettelijke erkenning van de genderidentiteit van transgender personen. Huges: “Er is nu een toezegging van minister Teeven dat de Nederlandse wetgeving omtrent het onvruchtbaar maken van transgender personen voordat zij wettelijk een nieuwe identiteit mogen aannemen.” De toezegging waar Huges het hier over heeft ligt in het nieuwe wetsvoorstel dat staatssecretaris Teeven een dag voor de overhandiging van het HRW rapport presenteerde. Door veel lobbywerk vanuit TNN, en de patiëntenorganisatie met als resultaat: toezeggingen tot voorstel wetswijziging van twee eerdere bewindsmannen die dit vervolgens uiteindelijk toch niet gaven, heeft Teeven wél een wijziging wetsvoorstel opgemaakt en ingediend. Het HRW rapport was hierin volgens Wormgoor een stimulerende factor. “De loskoppeling medische eisen en genderidentiteit is een grote stap vooruit, maar ook in dit voorstel zitten nog elementen waar we niet blij mee zijn. We hebben dus nog genoeg werk te doen. Dit rapport van HRW helpt ons daar heel erg bij.”

Nieuwe identiteit, nieuwe naam? Helaas, U moet jarenlang wachten!

Een ander heikel punt dat binnen het HRW rapport wordt onderstreept betreft het lange wachtproces waar transgenders in Nederland aan worden onderworpen. Huges: “je moet al snel denken aan minstens vier, vijf jaar, waarin je bezig bent met elke keer vooral erg veel wachten todat je weer de volgende stap kunt maken. De wachtlijsten hier zijn heel erg lang, en als je bijvoorbeeld een phallusplastique operatie wil ondergaan, dit is soms het geval bij vrouw naar man transgenders, dan moet je helemaal lang wachten, daarin staat de teller toch wel op minstens tien jaar.”

Behalve de gedwongen wachtpositie waarin bijna alle transgenders in Nederland leven, waardoor hun proces van verandering lang op zich laat wachten, vallen zij hierdoor ook vaak tussen het wal en schip wat betreft hun identificatiepapieren. Tot een aantal jaar geleden was het voor transgenders nog mogelijk om tenminste bij een aantal instanties zich aan te melden onder het gewenste geslacht. Doordat steeds meer publieke instanties, denk aan zorgverzekeraars, pensioenfondsen, de belastingdienst, hun systemen zijn gaan koppelen en de Gemeentelijke Basisadministratie van Persoonsgegevens (kortweg GBA), is de informatie over het in de GBA geregistreerde geslacht van een persoon overal aanwezig en kan deze nergens op persoonlijk verzoek worden gewijzigd.
Zo zegt Huges: “Het was dus tot een paar jaar geleden nog zo dat je als transgender je bijvoorbeeld soms bij enkele instanties wel je gewenste geslacht kon opgeven en dan ontving je brieven onder de aanhef waarin je graag wil leven. Nu moet je eerst door het hele geslachtsveranderingstraject, inclusief het onderdeel van je verplicht onvruchtbaar laten maken, voordat je gegevens in de GBA worden aangepast. Voor velen is dit onhoudbaar, zij willen geen brief met als aanhef Mevrouw X ontvangen, wanneer zij nu juist als Meneer X leven, of vice versa.”

In het HRW rapport, zowel in de orginele versie als in de vertaalde versie, vallen persoonlijke opmerkingen van transgenders te lezen. Zo meldt één van geïnterviewde personen over dit onderdeel: “Elke keer dat de een of andere ambtenaar vraagt naar gegevens uit de GBA is pijnlijk, omdat zo’n ambtenaar mij dan elke keer afkeurend bekijkt, en ik keer op keer, steeds maar weer, de zaak moet toelichten.”[4] Doordat transgender personen in Nederland in de regel weinig keuze hebben en vaak gedwongen zijn identiteitspapieren bij zich te dragen die niet overeenstemt met hun diepgevoelde genderidentiteit, worden zij vaker onderworpen aan situaties van publieke vernedering. Het HRW rapport stelt dat het ontzeggen van transgender personen om hun eigen gender identiteit vast te stellen, in strijd is met een beginsel van het Europese Hof voor de Rechten van de mens.

Huges en Wormgoor zijn tevreden met het document. Huges: “Er is nu aandacht voor het probleem en dat hebben we nodig.  Zoals gezegd moeten transgenders ontzettend lang wachten in Nederland voor hun transitie, het is krankzinnig hoelang die wachtlijsten zijn, gewoon mensonterend. Daarom is het goed dat een organisatie als de Human Rights Watch zich nu over het probleem heeft gebogen en voorstellen heeft gedaan.”

Human Rights Watch roept Nederland op om vijf wijzigingen aan te brengen in de huidige wettelijke bepalingen voor de wettelijke erkenning van genderidentiteit. Dit komt op het volgende neer en valt binnen de Nederlandse vertaling van het rapport te vinden op pagina 9:

1. Het parlement dient de voorwaarde van lichamelijke aanpassing door middel van hormoontherapie en chirurgische ingrepen, en de voorwaarde van onherroeppelijke vruchtbaarheid, af te schaffen.
2. Nederland dient het proces te heroverwegen waarin art. 1:28 BW voorziet. Het bestaande proces maakt dat wettelijke erkenning van de genderidentiteit van transgender personen afhangt van het feit of transgender personen een door deskundigen ondergetekende verklaring aan de rechter overleggen, waarin bevestigd wordt dat deze transgender personen een voortdurende overtuiging hebben tot het andere geslacht te willen behoren dan het geslacht dat bij de geboorte is toegekend. In plaats daarvan zou het juiste model zijn transgender personen het primaat toe te kennen hun eigen genderidentiteit vast te stellen.
3. Een nieuwe wet inzake wettelijke erkenning van genderidentiteit aan transgender personen moet bescherming bieden van het recht van een voornaam te kiezen die past bij hun genderidentiteit. Verzoekschriften tot verandering van iemands voornaam of voornamen worden beheerst door art.1:4 BW, waarin wordt bepaald dat voornamen niet ongepast mogen zijn. Human Rights Watch roept de Nederlandse regering op de nodige stappen te ondernemen om er zorg voor te dragen dat, bij het toepassen van art. 1:4 BW, rechtbanken niet een vereiste in het Burgelijk Wetboek lezen dat voornamen in overeenstemming moeten zijn met het geregistreerde geslacht van een persoon.
4. Een nieuw wettelijk raamwerk voor de wettelijke erkenning van de genderidentiteit van transgender personen moet rekening houden met het feit dat het in het belang van somminge transgender kinderen kan zijn hun wettelijke geslachtsaanduiding te veranderen voordat zij meerderjarig zijn. Het opnemen van een minimum leeftijd in een dergelijk wettelijk raamwerk moet vermeden worden; in plaats daarvan behoren de individuele omstandigheden van elk kind te bepalen of het in het belang van het kind is om zijn/haar wettelijke geslachtsaanduiding te veranderen.
5. Het bestaan van gendervariante personen, van wie de genderidentiteit niet uitsluitend vrouw of niet uitsluitend man is, wordt niet erkend door het huidige wettelijk raamwerk voor de wettelijke erkenning van genderidentiteit. Human Rights Watch betoogt niet dat de internationale mensenrechtenwetgeving tot op heden een dusdanige ontwikkeling heeft doorgemaakt dat Staten een positieve verplichting kan worden opgelegd om andere genderidentiteiten dan man of vrouw wettelijk te erkennen. Human Rights Watch roept Nederland niettemin op mogelijkheden te onderzoek om de genderidentiteit van gendervariante personen in de wet op te nemen.

De toekomstvisie van Transvisie en TNN

Wanneer we het hebben over het ‘ideale’ en wellicht wel meest menselijke ‘programma’ voor transgender personen in Nederland, kan Wormgoor kort en bondig zijn. “Het liefst willen we dat Nederland weer een leidende rol aanneemt wat betreft transgenderisme/transseksualiteit. Het hele medische gedeelte, dat sowieso al discutabel is want hoezo kan een medici jouw innerlijke gevoelens over je identiteit nou echt begrijpen, willen we graag uit het proces van geslachtsverandering hebben. In onze visie, en dit zeg ik als coördinator van Transvisie, maar ook als bestuurslid van TNN, zijn er twee stappen die je in zou moeten bouwen voor mensen die bewust er voor willen kiezen van geslacht te veranderen in welke vorm dan ook. De eerste stap: je gaat naar de burgerlijke stand en je geeft je wens tot verandering aan. Hiervoor moet je natuurlijk wel een wachtperiode inbouwen, dat begrijpen we allemaal, zodat iedereen behoed wordt tegen overhaaste beslissingen, dus een periode van zes maanden bedenktijd is redelijk. De tweede stap: je ondergaat een gesprek waarin je wordt geïnformeerd over de juridische en psychologische gevolgen van je verandering. En dat is het dan.Geen medische verklaringen meer, we mogen ophouden met het pathologiseren van gender identiteiten. Gender identiteit gaat over gevoel en overtuiging, dat kan je met de beste wil van de wereld niet meten, dat laat je over aan de persoon zelf.

Voorlopig zullen Transvisie en TNN nog door moeten strijden voor hun idealen. Het nieuwe wetsvoorstel mag er nu dan liggen, het zal echter nog anderhalf tot twee jaar duren voordat de wet door de kamers wordt aangenomen.

Geschreven door C. Limburg voor Stichting Transvisie. Limburg is freelance journaliste en heeft een MA in Comparative Women’s Studies in Politics and Culture.